Một bộ sách giáo khoa chuẩn của nhà nước – giải pháp lâu dài thúc đẩy sự phát triển bền vững của giáo dục

Thứ bảy - 20/09/2025 21:14

Đảng đã có Nghị quyết, Quốc hội đã có chủ trương và Chính phủ cũng đã giao Bộ GD-ĐT triển khai chương trình xã hội hóa sách giáo khoa, trong đó có các vấn đề cốt lõi: Xây dựng khung chương trình chung; đa dạng hóa và xã hội hóa xuất bản các bộ sách giáo khoa khác nhau; xây dựng một bộ sách giáo khoa chuẩn của nhà nước.

LTS: Ngày 26/10/2023, TUẦN VIỆT NAM, Báo VietNamNet đăng bài: "Cần lắm một bộ sách giáo khoa chuẩn của Nhà nước" của Nguyễn Duy Xuân. Tuy nhiên, không rõ lý do gì, bài báo đã bị "404" sau mấy giờ tồn tại trên VNN. Đường link chúng tôi còn lưu giữ, tất nhiên là không truy cập được. (https://vietnamnet.vn/can-lam-mot-bo-sach-giao-khoa-chuan-cua-nha-nuoc-2206885.html).
Bài viết này chúng tôi sử dụng lại một phần bài báo nêu trên.

Tính pháp lý của việc biên soạn một bộ sách giáo khoa thống nhất toàn quốc

Ngày 22/8/2025, thay mặt Bộ Chính trị, Tổng Bí thư Tô Lâm đã ký ban hành Nghị quyết của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo (Nghị quyết số 71-NQ/TW).

Tại mục 5, phần III (Nhiệm vụ, giải pháp) của Nghị quyết 71-NQ/TW, Bộ Chính trị yêu cầu: Rà soát, đánh giá việc triển khai thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông; bảo đảm cung cấp một bộ sách giáo khoa thống nhất toàn quốc, phấn đấu tới năm 2030 cung cấp miễn phí sách giáo khoa cho tất cả học sinh.

Nghị quyết 71-NQ/TW ra đời, kết thúc một thời gian dài bàn thảo về vấn đề xây dựng một bộ sách giáo khoa thống nhất trong toàn quốc. Chúng tôi xin điểm lại “con đường pháp lý” dẫn đến Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Ngày 18/9/2023, Chủ tịch Quốc hội ký ban hành nghị quyết 686/NQ-UBTVQH15 (Nghị quyết 686) về giám sát chuyên đề về việc thực hiện nghị quyết 88/2014/QH13 (Nghị quyết 88) và nghị quyết 51/2017/QH14 của Quốc hội về đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông.

Tại mục 2, Điều 2 của Nghị quyết 686 có các nội dung đáng chú ý: “Đề nghị Quốc hội xem xét, quyết định chủ trương tiếp tục thực hiện quy định của Nghị quyết số 88/2014/QH13 về việc giao Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD-ĐT) tổ chức việc biên soạn một bộ sách giáo khoa”; “Thực hiện kiểm tra, thanh tra việc xã hội hóa biên soạn sách giáo khoa; quá trình biên soạn, thẩm định, xuất bản, in, phát hành, lựa chọn sách giáo khoa trên phạm vi toàn quốc, nhất là việc sử dụng chi phí phát hành sách giáo khoa”.

Đặc biệt, Nghị quyết nêu rõ: “Xem xét trách nhiệm của tổ chức, cá nhân liên quan về việc không chấp hành Nghị quyết số 88/2014/QH13 về nội dung “Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức việc biên soạn một bộ sách giáo khoa” trước khi Quốc hội ban hành Nghị quyết số 122/2020/QH14”.

Hơn mười năm trước, ngày 4 tháng 11 năm 2013, BCH Trung ương Đảng khóa XI ra Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế.

Một năm sau, ngày 28 tháng 11 năm 2014, Quốc hội ban hành Nghị quyết 88 về đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông. Điều 2, khoản 3, điểm g của Nghị quyết 88 nêu rõ: “Thực hiện xã hội hóa biên soạn sách giáo khoa; có một số sách giáo khoa cho mỗi môn học,…”; “Khuyến khích các tổ chức, cá nhân biên soạn sách giáo khoa trên cơ sở chương trình giáo dục phổ thông. Để chủ động triển khai chương trình giáo dục phổ thông mới, Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức việc biên soạn một bộ sách giáo khoa (chúng tôi nhấn mạnh). Bộ sách giáo khoa này được thẩm định, phê duyệt công bằng với các sách giáo khoa do tổ chức, cá nhân biên soạn”.

Ngày 25/12/2023, Thủ tướng Chính phủ ra Chỉ thị số 32/CT-TTg về việc tiếp tục đẩy mạnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục phổ thông. Theo đó, Thủ tướng yêu cầu Bộ GD-ĐT đề xuất phương án, báo cáo Chính phủ trình Quốc hội việc tổ chức biên soạn một bộ sách giáo khoa theo quy định tại Nghị quyết số 88/2014/QH13 của Quốc hội trong năm 2025.

Vì sao Bộ GD-ĐT không tổ chức biên soạn một bộ sách giáo khoa?

Cho đến nay, Nghị quyết 88 vẫn còn hiệu lực. Tuy nhiên, sau 10 năm thực hiện Nghị quyết này của Quốc hội, Bộ GD-ĐT chỉ tập trung nguồn lực để triển khai vế trước của Nghị quyết là “xã hội hóa biên soạn sách giáo khoa” mà “quên” quên đi vế sau là “tổ chức biên soạn một bộ sách giáo khoa”.

Lộ trình đó của Bộ GD-ĐT đã đẩy trách nhiệm “tổ chức biên soạn một bộ sách giáo khoa” vào thế đã rồi để bây giờ khi Quốc hội nhắc lại tinh thần Nghị quyết 88, Bộ vin cớ đã triển khai biên soạn, sử dụng các bộ SGK xã hội hóa mấy năm nay, giờ thêm một bộ sách nhà nước nữa là lãng phí, không cần thiết.

Tại phiên giám sát của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về đổi mới chương trình, sách giáo khoa phổ thông chiều 14/8/2023, Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn cho biết: “Hiện nay, tất cả các môn học (trừ môn tiếng dân tộc) còn lại đều đã có một số sách được các tập thể và cá nhân biên soạn, vậy thì Bộ tổ chức chuẩn bị nội dung một bộ sách không giải quyết được mấy vấn đề”. Theo Bộ trưởng việc Bộ biên soạn sách không chỉ ảnh hưởng tới chủ trương xã hội hóa mà còn có thể tác động tới tinh thần đổi mới mà ngành đang hướng tới.

Nếu đúng như Bộ trưởng nói thì giải thích ra sao về chủ trương vừa “xã hội hóa biên soạn sách giáo khoa” vừa đồng thời “tổ chức biên soạn một bộ sách giáo khoa” của Nhà nước mà Nghị quyết 88 Quốc hội 13 đã đề ra?

Về vấn đề này, Nghị quyết 686 khẳng định Bộ GD-ĐT “chưa thực hiện đầy đủ trách nhiệm của Nhà nước” và đề xuất “Xem xét trách nhiệm của tổ chức, cá nhân liên quan về việc không chấp hành Nghị quyết số 88/2014/QH13”.

Xã hội hóa sách giáo khoa là tốt nhưng…

Từ khi thực hiện chủ trương “xã hội hóa biên soạn sách giáo khoa” đến nay cả nước có sáu nhà xuất bản (NXB) và ba tổ chức biên soạn sách.

Mục tiêu xã hội hóa sách giáo khoa là tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh để có sách tốt hơn, đa dạng hơn và giá sách phù hợp với thu nhập của đại đa số người dân. Tuy nhiên, đang tồn tại một nghịch lý, đó là dù đã được xã hội hóa nhưng giá sách không giảm, mà thực tế đang tăng cao, gấp hai đến ba lần so với sách của chương trình cũ. Thị trường loạn các loại SGK, sách tham khảo; nguy cơ cạnh tranh bằng chiết khẩu đẩy xã hội hóa thành thương mại hóa ảnh hưởng lớn đến đại đa số người dân nhất là người nghèo, nông thôn và miền núi.

Những biểu hiện nói trên khiến dư luận băn khoăn, lo ngại về hiệu quả xã hội hóa SGK. Ngày 2/8/2023, tại Hội nghị phối hợp giữa Ban Thường trực Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, Ủy ban Văn hóa, giáo dục của Quốc hội và cơ quan Thường trực Đoàn giám sát Quốc hội, Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam đã có báo cáo về việc ban hành chính sách, pháp luật và công tác quản lý Nhà nước về đổi mới chương trình, SGK giáo dục phổ thông giai đoạn 2014 - 2022. Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam đề xuất kiểm tra việc có hay không lợi ích nhóm trong in ấn, phát hành SGK, đẩy giá lên cao.

Từ thực tế thị trường SGK những năm qua, có thể nói, đề xuất của Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam là có cơ sở, khi đơn vị tư nhân đầu tiên (VEPIC) làm bộ SGK “Cánh diều” chuyển từ lỗ sang lãi đậm ngay năm đầu tiên (2020) tham gia biên soạn, phát hành SGK. Cụ thể, bộ “Cánh diều” có giá 230.000 đồng đối với sách lớp 4, 268.000 đồng đối với lớp 8 và 370.000 đồng đối với lớp 11. Trong khi, theo chương trình cũ, bộ SGK lớp 4 (9 quyển) chỉ có giá 87.000 đồng.

“Sự độc quyền dẫn đến lợi ích nhóm trong việc in ấn phát hành SGK và bán giá cao sẽ ảnh hưởng đến các hoàn cảnh khó khăn, nhất là trong giai đoạn kinh tế đang phục hồi sau đại dịch Covid-19, việc này sẽ tạo áp lực cho các gia đình có hoàn cảnh khó khăn”, báo cáo của Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam nêu rõ.

Cần một bộ sách giáo khoa chuẩn của nhà nước

Đảng đã có Nghị quyết, Quốc hội đã có chủ trương và Chính phủ cũng đã giao Bộ GD-ĐT triển khai chương trình xã hội hóa sách giáo khoa, trong đó có các vấn đề cốt lõi: Xây dựng khung chương trình chung; đa dạng hóa và xã hội hóa xuất bản các bộ sách giáo khoa khác nhau; xây dựng một bộ sách giáo khoa chuẩn của nhà nước.

Theo đó, Nghị quyết 686/NQ-UBTVQH15 khẳng định tiếp tục thực hiện chủ trương Bộ GD-ĐT biên soạn một bộ sách giáo khoa như đã nêu trong Nghị quyết 88/2014/QH13.

Tại Công điện số 747/CĐ-TTg ngày 16/8/2023, tại điểm d, mục 1, Thủ tướng Chính phủ yêu cầu Bộ GD-ĐT có trách nhiệm: “Khẩn trương có giải pháp khắc phục những hạn chế, bất cập nêu tại Báo cáo số 584/BC-ĐGS ngày 11 tháng 8 năm 2023 của Đoàn giám sát của Ủy ban Thường vụ Quốc hội giám sát việc thực hiện Nghị quyết số 88/2014/QH13 và Nghị quyết số 51/2017/QH14 của Quốc hội, trong đó có việc chuẩn bị nội dung một bộ sách giáo khoa của Nhà nước”.

Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam đề xuất Quốc hội nghiên cứu và đưa ra chiến lược trong biên soạn SGK, đảm bảo tính bền vững tương đối; không nên thay đổi thường xuyên vì gây lãng phí; Bộ GD-ĐT đổi mới thành phần của hội đồng biên soạn chương trình và SGK để đưa những người có chuyên môn giỏi, nhiều kinh nghiệm nghề nghiệp vào hội đồng.

Theo báo cáo của Ban Dân nguyện, hiện có 36 tỉnh, TP trực thuộc trung ương (số liệu trước khi sáp nhập một số tỉnh, thành) đề nghị nên có 1 bộ SGK để sử dụng chung. Rất nhiều ý kiến bạn đọc được báo chí phản ánh đều đồng tình, ủng hộ chủ trương Bộ GD-ĐT biên soạn một bộ SGK.

Khẳng định tính cần thiết của việc có một bộ SGK nhà nước, ông Đặng Tự Ân, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục tiểu học (Bộ GD-ĐT) cho rằng, nếu quay về thực hiện tinh thần Nghị quyết 88 sẽ giải quyết được nhiều mâu thuẫn hiện nay về vấn đề SGK; do đó, rất cần thiết việc biên soạn một bộ SGK của nhà nước, thậm chí là càng biên soạn sớm càng tốt.

Khi nhà nước có một bộ SGK, những lộn xộn liên quan đến nội dung, hình thức; “đi đêm” trong lựa chọn bộ sách; đặc biệt là giá cả SGK sẽ được dẹp bỏ.

Một bộ SGK chuẩn mực, là khuôn vàng thước ngọc để dạy trẻ thành nhân từ những bước chập chững đầu tiên đến trường đang là đòi hỏi cấp bách, chính đáng của người dân và cả xã hội sau bao nhiêu âu lo về SGK mỗi khi năm học mới đến.

04/9/2025
Nguyễn Duy Xuân
Nguồn tham khảo:
- https://tuoitre.vn/de-nghi-xem-xet-trach-nhiem-viec-bo-gd-dt-khong-bien-soan-mot-bo-sach-giao-khoa-20230921101401961.htm
- https://vnexpress.net/bo-giao-duc-co-nen-bien-soan-them-mot-bo-sach-giao-khoa-4636913.html
- https://thanhnien.vn/chu-tich-quoc-hoi-van-can-mot-bo-sach-giao-khoa-cua-nha-nuoc-185230814170615127.htm
- https://thanhnien.vn/bo-gd-dt-thong-tin-moi-nhat-ve-de-xuat-bo-bien-soan-mot-bo-sach-giao-khoa-185230830154932138.htm
- https://plo.vn/thu-tuong-giao-bo-gddt-lam-noi-dung-sach-giao-khoa-cua-nha-nuoc-post747237.html
- https://nhandan.vn/bo-truong-nguyen-kim-son-kien-nghi-can-nhac-lai-su-can-thiet-bien-soan-them-bo-sach-giao-khoa-cua-nha-nuoc-post767248.html