80 năm Đề cương về văn hóa Việt Nam: Cần thống nhất thời điểm ra đời của Hội Văn hóa Cứu quốc

Thứ ba - 18/08/2026 15:18

Qua các tư liệu lịch sử, hiện nay có ba mốc thời gian khác nhau về thời điểm ra đời của Hội Văn hóa Cứu quốc Việt Nam: tháng 4/1943, 20/6/1943 và năm 1944.

Cuối tháng 2/1943, Hội nghị Ban Thường vụ Trung ương Đảng họp tại xã Võng La, huyện Đông Anh, tỉnh Phúc Yên (nay thuộc huyện Đông Anh, Hà Nội) đã nhất trí thông qua văn kiện mang tính lịch sử: Đề cương về văn hóa Việt Nam.

Đề cương về văn hóa Việt Nam ra đời, được xem như là bản "tuyên ngôn văn hóa", là "cương lĩnh văn hóa" đầu tiên của Đảng, có tính chất hoạch định chiến lược phát triển văn hóa Việt Nam trong hiện tại và tương lai.

Mấy tháng sau, dưới ánh sáng của Đề cương văn hóa, Hội Văn hóa Cứu quốc (tổ chức được coi là tiền thân của Liên hiệp các hội văn học nghệ thuật Việt Nam) được thành lập, hoạt động bên cạnh các tổ chức cứu quốc khác của Mặt trận Việt Minh. Hội đã tập hợp đông đảo các nhà văn hóa, văn nghệ sĩ yêu nước tiến bộ lúc bấy giờ dưới ngọn cờ cách mạng của Đảng, đấu tranh “kịch liệt chống những xu hướng văn hóa đầu cơ, xu nịnh, thoái hóa” và “kiến thiết một nền văn hóa mới với mục đích phụng sự độc lập tự do và hạnh phúc của dân tộc”…

Tuy nhiên, qua tổng hợp các nguồn tư liệu, chúng tôi thấy có một chi tiết đáng lưu ý. Đó là thời điểm ra đời của Hội Văn hóa Cứu quốc, hiện tồn tại ba mốc thời gian khác nhau: tháng 4/1943, ngày 20/6/1943 và năm 1944.

Về mốc thời gian tháng 4/1943. Trong bài viết “Kỷ niệm 70 năm thành lập Hội Văn hóa cứu quốc (4/1943 - 4/2013) - Nơi đặt nền móng xây dựng nền văn hóa cách mạng”[1] đăng trên trang baotanglichsu.vn ngày 22/04/2013, tác giả Ngọc Chinh, Bảo tàng lịch sử quốc gia, viết: “Trên tinh thần bản đề cương này (tức Đề cương Văn hóa Việt Nam), tháng 4/1943 Hội Văn hóa Cứu quốc được thành lập hoạt động bên cạnh các tổ chức cứu quốc khác của Mặt Trận Việt Minh”, “Để mở rộng sự ảnh hưởng của Hội, ngày 11/6/1943 Hội ra tờ báo Tiên Phong (ban đầu có tên là Tiền Tuyến) làm cơ quan ngôn luận”.

Trong bài “Văn hóa soi đường quốc dân đi”,[2] đăng trên trang dangcongsan.vn ngày 18/11/2021, PGS.TS Lê Thị Bích Hồng - Nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Văn hóa - Văn nghệ Ban Tuyên giáo Trung ương cũng khẳng định: “Đề cương văn hóa ra đời đã tạo tiền đề Hội Văn hóa Cứu quốc thành lập tháng 4/1943 hoạt động bên cạnh các tổ chức cứu quốc khác của Mặt trận Việt Minh” và “Thực hiện Đề cương văn hóa Việt Nam, ngày 11/6/1943, Hội Văn hóa Cứu quốc ra tờ báo Tiên Phong (ban đầu có tên là Tiền Tuyến) làm cơ quan ngôn luận…”.

Mốc tháng 4/1943 được ghi nhận trong sách “Almanach Những sự kiện lịch sử Việt Nam” (Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin, 2001). Trong khi đó cuốn giáo trình Lịch sử Việt Nam đại cương (Nhà xuất bản Giáo dục, 2002) lại vắng bóng sự kiện này.

Về mốc thời gian 20/6/1943. Gần đây, trong bài viết “Một số dữ liệu khả tín về Hội văn hóa cứu quốc qua tư liệu mới tìm thấy”[3] đăng trên Văn nghệ số 17+18/2023 (arttimes.vn - Thời báo Văn học Nghệ thuật, cơ quan của Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam - đăng lại ngày 22/6/2023 với tựa đề “80 năm thành lập Hội Văn hóa Cứu quốc Việt Nam (6/1943 - 6/2023)”, tác giả Lại Nguyên Ân khẳng định, “có đủ căn cứ tư liệu để xác nhận ngày 20/6/1943 là ngày thành lập Hội Văn hóa Cứu quốc Việt Nam”. Theo nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân, 20/6/1943 là ngày Hội nghị thông qua điều lệ Hội Văn hóa Cứu quốc Việt Nam; cuối bản điều lệ có chữ ký của các “hội viên sáng lập” gồm: Nguyễn Hữu Đang, Nguyễn Đình Thi, Vũ Quốc Uy, Như Phong.

Nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân dẫn các nguồn tư liệu: Điều lệ Hội Văn hóa Cứu quốc Việt Nam (bản in typo, nhà in Lê Văn Tân, Hà Nội, xong ngày 01/10/1945, gồm 8 trang ruột, 4 trang bìa, khổ nhỏ), tin tức trên báo chí ở Hà Nội ngay sau ngày Tuyên ngôn độc lập 2/9/1945.

Theo tác giả Lại Nguyên Ân, phần cuối Điều lệ hội Văn hóa Cứu quốc Việt Nam ghi rõ: “Điều lệ này được “hội nghị thông qua ngày 20 tháng 6 năm 1943”, ký tên các “hội viên sáng lập” gồm: Nguyễn Hữu Đang, Nguyễn Đình Thi, Vũ Quốc Uy, Như Phong”. Căn cứ vào dữ liệu này, ông đề xuất ngày 20/6/1943 là ngày thành lập Hội Văn hóa Cứu quốc Việt Nam.

Về mốc thời gian 1944. Sách Lịch sử lớp 12 hiện hành, trang 109, viết: “Năm 1944, Đảng Dân chủ Việt Nam và Hội Văn hóa Cứu quốc Việt Nam được thành lập, đứng trong Mặt trận Việt Minh” (Lịch sử 12, NXB Giáo dục, Hà Nội, 4/2023). Tuy nhiên, mốc thời gian này là quá muộn so với thời điểm ra đời của Đề cương Văn hóa Việt Nam. Trong bối cảnh tình hình trong nước và thế giới chuyển biến mau lẹ, thời cơ đang đến gần, yêu cầu của cách mạng ngày một cấp bách thì không lẽ gì lại phải đợi hơn một năm sau khi Đề cương Văn hóa ra đời mới thành lập Hội Văn hóa Cứu quốc.

Như vậy cho đến nay, tồn tại ba mốc thời gian khác nhau về thời điểm ra đời của Hội Văn hóa Cứu quốc Việt Nam: tháng 4/1943, 20/6/1943 và năm 1944. Điều này thật khó chấp nhận về mặt sử liệu bởi sự kiện diễn ra trong giai đoạn nước sôi lửa bỏng của cách mạng giải phóng dân tộc, tuy đã trải qua 80 năm nhưng chưa phải là xa lắm về mặt thời gian lịch sử.

Có thể, sự khác nhau về thời điểm ra đời không ảnh hưởng đến vai trò, sứ mệnh lịch sử của Hội Văn hóa Cứu quốc nhưng đã là sự kiện lịch sử thì phải chính xác trong đó có mốc thời gian diễn ra sự kiện.

4/7/2023
Nguyễn Duy Xuân
Nguồn tham khảo:
[1] https://baotanglichsu.vn/vi/Articles/3097/14144/ky-niem-70-nam-thanh-lap-hoi-van-hoa-cuu-quoc-4-1943-4-2013-noi-djat-nen-mong-xay-dung-nen-van-hoa-cach-mang.html)
[2] https://dangcongsan.vn/tu-tuong-van-hoa/van-hoa-soi-duong-quoc-dan-di-597289.html
[3] http://baovannghe.com.vn/mot-so-du-lieu-kha-tin-ve-hoi-van-hoa-cuu-quoc-qua-tu-lieu-moi-tim-thay-27500.html

Tags: lịch sử, văn hóa, quốc việt, thời gian, ra đời, hiện nay, thời điểm, tư liệu

Ý kiến bạn đọc

Những tin cũ hơn