Phan Chu Trinh – Tinh Thần Khai Sáng Còn Mãi

Thứ ba - 24/03/2026 03:18

Tinh thần ấy, sau một thế kỷ, vẫn còn vang vọng như một lời nhắc nhở đối với hậu thế hôm nay: muốn đất nước mạnh, trước hết phải làm cho dân tộc mạnh về trí tuệ, về khí phách và về văn hóa.

(Nhân kỷ niệm 100 năm ngày mất của chí sĩ yêu nước Phan Chu Trinh: 24/3/1926 – 24/3/2026)

>> Nghe giọng nam miền Trung:

Trong dòng chảy lịch sử cận đại Việt Nam, những năm đầu thế kỷ XX là giai đoạn đặc biệt khi nhiều con đường cứu nước được tìm kiếm, thử nghiệm và tranh luận. Giữa bối cảnh ấy, Phan Chu Trinh nổi lên như một trí tuệ lớn, một chí sĩ yêu nước mang tư tưởng cải cách sâu sắc, và là một trong những nhà cải cách tiêu biểu nhất của Việt Nam đầu thế kỷ XX. Một thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày ông qua đời tại Sài Gòn (24/3/1926), nhưng những suy tư, khát vọng và tinh thần khai sáng mà ông để lại vẫn còn nguyên giá trị đối với sự phát triển của đất nước hôm nay.

Sinh năm 1872 tại làng Tây Lộc, phủ Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam (nay thuộc Thành phố Đà Nẵng), Phan Chu Trinh trưởng thành trong bối cảnh đất nước đã rơi vào ách thống trị của thực dân Pháp. Sớm chứng kiến sự suy yếu của chế độ phong kiến và nỗi cơ cực của nhân dân, ông nhận ra rằng muốn cứu nước không thể chỉ dựa vào lòng yêu nước đơn thuần mà phải bắt đầu từ sự thay đổi căn bản của xã hội.

Khác với nhiều nhà yêu nước đương thời thiên về con đường khởi nghĩa vũ trang, Phan Chu Trinh chủ trương cải cách xã hội bằng con đường khai hóa. Ông nổi tiếng với tư tưởng: “Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh”. Trong toàn bộ tư tưởng chính trị– xã hội và diễn ngôn duy tân của mình, Phan Chu Trinh nhất quán khẳng định một nguyên lý nền tảng cho sự canh tân và phát triển quốc gia: “Chi bằng học” (bất như học). Với ông, giáo dục và khai minh trí tuệ không chỉ là phương tiện nâng cao dân trí, mà còn là điều kiện tiên quyết để hình thành con người tự do, công dân có năng lực phán đoán, và một xã hội dân chủ hiện đại. Theo ông, muốn đất nước có độc lập bền vững thì trước hết nhân dân phải có tri thức, có ý thức công dân và có đời sống kinh tế ổn định. Chính vì vậy, ông phê phán gay gắt sự bảo thủ, lạc hậu của chế độ phong kiến, đồng thời cổ vũ việc học hành, mở mang dân trí và tiếp thu tinh hoa văn minh tiến bộ của thế giới.

Những tư tưởng ấy đã góp phần hình thành nên phong trào Duy Tân do ông khởi xướng sôi động ở Trung Kỳ đầu thế kỷ XX. Cùng với các chí sĩ khác như Huỳnh Thúc Kháng và Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh đã khơi dậy mạnh mẽ tinh thần đổi mới, khuyến khích mở trường học, phát triển kinh tế, cải cách lối sống xã hội. Dù con đường và quan điểm có những khác biệt, nhưng ở họ đều gặp nhau ở lòng yêu nước cháy bỏng và khát vọng giải phóng dân tộc.

Những hoạt động ấy khiến chính quyền thực dân lo ngại. Tháng 3 năm 1908, Phan Chu Trinh bị bắt. Ngày 4 tháng 4 năm 1908, ông bị thực dân Pháp đày ra Côn Đảo. Tại đây, ông đã viết bài thơ “Đập đá ở Côn Lôn” nổi tiếng, tỏ rõ khí phách của người chí sỹ yêu nước: “Làm trai đứng giữa đất Côn Lôn/ Lừng lẫy làm cho lở núi non/ Xách búa đánh tan năm bảy đống/ Ra tay đập bể mấy trăm hòn/ Tháng ngày bao quản thân sành sỏi/ Mưa nắng càng bền dạ sắt son/ Những kẻ vá trời khi lỡ bước/ Gian nan chi kể sự con con”.

Sau khi được thả và sang Pháp, ông tiếp tục đấu tranh bằng con đường chính trị và dư luận quốc tế, kiên trì lên tiếng đòi quyền tự do, dân chủ cho nhân dân Việt Nam.

Một dấu mốc đáng chú ý là khi bản “Yêu sách của nhân dân An Nam” được gửi tới Hội nghị Versailles, tháng 6/1919. Văn bản này do nhóm trí thức yêu nước gồm Phan Văn Trường, Nguyễn Thế Truyền, Phan Chu Trinh và Nguyễn Ái Quốc cùng soạn thảo và ký tên chung là “Nguyễn Ái Quốc”. Dù bản yêu sách không được chấp nhận, nhưng sự kiện này đã đánh dấu bước trưởng thành của phong trào đấu tranh chính trị của người Việt trên trường quốc tế.

Những năm cuối đời, sức khỏe suy yếu, Phan Chu Trinh trở về Sài Gòn chữa bệnh và qua đời ngày 24/3/1926. Tang lễ của ông đã trở thành một sự kiện lớn trong đời sống chính trị – xã hội lúc bấy giờ. Hàng vạn người đã xuống đường tiễn đưa ông – một cuộc tiễn biệt không chỉ dành cho một con người, mà còn cho một biểu tượng tinh thần của phong trào yêu nước.

Theo lời kể của cụ Huỳnh Thúc Kháng, trước khi qua đời, Phan Chu Trinh đã nói với cụ Huỳnh một câu đầy suy ngẫm: “Độc lập của dân tộc ta sau này sở cậy có Nguyễn Ái Quốc.”(*)

Lời nhận định ấy thể hiện tầm nhìn xa của ông đối với thế hệ cách mạng mới, tiêu biểu là Nguyễn Ái Quốc - lãnh tụ của cách mạng Việt Nam.

Nhìn lại cuộc đời và sự nghiệp của Phan Chu Trinh, có thể thấy ông không chỉ là một chí sĩ yêu nước mà còn là một nhà tư tưởng lớn của thời đại. Tư tưởng khai sáng của ông về giáo dục, về tinh thần công dân, về cải cách xã hội và phát triển đất nước bằng tri thức vẫn còn giá trị lâu dài. Trong công cuộc xây dựng và phát triển đất nước hôm nay, khi tri thức, khoa học và văn hóa ngày càng trở thành động lực quan trọng của tiến bộ xã hội, đặc biệt là trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo AI, những lời kêu gọi “khai dân trí” của Phan Chu Trinh lại càng mang ý nghĩa sâu sắc.

Tinh thần ấy, sau một thế kỷ, vẫn còn vang vọng như một lời nhắc nhở đối với hậu thế hôm nay: muốn đất nước mạnh, trước hết phải làm cho dân tộc mạnh về trí tuệ, về khí phách và về văn hóa. Điều này đã được cụ thể hóa bằng các nghị quyết Bộ Chính trị ban hành trong thời gian gần đây – được xem là những trụ cột phát triển của đất nước trong kỷ nguyên vươn mình: Nghị quyết số 57 về thúc đẩy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; Nghị quyết số 68 về phát triển mạnh mẽ khu vực kinh tế tư nhân; Nghị quyết số 71 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo; Nghị quyết số 80 về phát triển văn hóa Việt Nam.

Kỷ niệm 100 năm ngày mất của Phan Chu Trinh không chỉ là dịp tưởng nhớ một chí sĩ yêu nước kiệt xuất với tầm nhìn xa trông rộng và tấm lòng tha thiết với vận mệnh và tương lai dân tộc, mà còn là dịp để chúng ta suy ngẫm về trách nhiệm tiếp nối tinh thần khai sáng mà ông đã khởi xướng: xây dựng một xã hội tiến bộ, đề cao tri thức, phát huy sức mạnh của nhân dân và nuôi dưỡng khát vọng phát triển của dân tộc.

12/3/2026
Nguyễn Duy Xuân
(*) Chí sĩ yêu nước Phan Châu Trinh và những lời nhắn gửi cuối cùng trong giờ phút lâm chung, congan.com.vn, ngày 18/11/2025.