Báo chí và mạng xã hội trong thời đại thông tin số

Từ khi xuất hiện, truyền thông xã hội mà nòng cốt là mạng xã hội (MXH) trở thành kênh thông tin đối trọng với truyền thông chính thống (hay truyền thống). Với lợi thế của mình, lại được nâng đỡ, hỗ trợ bởi công nghệ mới, ngày càng tiện ích, mạng xã hội đang là thách thức lớn đối với truyền thông chính thống.


Internet ra đời làm thay đổi xã hội hiện đại, nhân loại bước sang một thời kỳ mới với sự bùng nổ mạnh mẽ của công nghệ thông tin.

Sự thay đổi rõ rệt nhất, nhanh chóng nhất, rộng khắp nhất có thể nói là ở lĩnh vực truyền thông. Đã qua rồi thời hoàng kim của báo giấy, báo nói rồi báo hình.

Nhưng đột phá lớn nhất trong lĩnh vực truyền thông có lẽ là sự xuất hiện của mạng xã hội. Đó là những trang web kết nối mọi người với nhau để tương tác, chia sẻ ý tưởng và sở thích, hay làm quen với những người bạn mới. Cách thức hợp tác và chia sẻ dữ liệu này thường được gọi là "truyền thông xã hội".

Từ khi xuất hiện, truyền thông xã hội mà nòng cốt là mạng xã hội (MXH) trở thành kênh thông tin đối trọng với truyền thông chính thống (hay truyền thống). Với lợi thế của mình, lại được nâng đỡ, hỗ trợ bởi công nghệ mới, ngày càng tiện ích, mạng xã hội đang là thách thức lớn đối với truyền thông chính thống.

Những ưu thế của mạng xã hội

Trước hết đó là khả năng thông tin cực kì nhanh nhạy mà không một loại hình báo chí truyền thống nào theo kịp, kể cả báo điện tử.

Lợi thế đó có được là do người dùng MXH có mặt khắp mọi nơi, mọi lúc. Khi sự việc diễn ra, họ hoặc là người chứng kiến, hoặc trực tiếp tham gia. Chỉ cần một tấm ảnh, một lời ghi chú là có thể truyền tin ngay lập tức, còn muốn truyền tin trực tiếp thì dùng Live Stream (truyền hình trực tiếp).

Theo thống kê mới nhất, tại Việt Nam, số người dùng thường xuyên mạng xã hội Facebook là 60 triệu người/tháng; mạng YouTube là 45 triệu người/tháng; mạng Zalo 40 triệu người/tháng.

Quả là một số lượng áp đảo, hàng triệu người dùng nói trên cũng có thể là hàng triệu “phóng viên” tiềm năng khiến báo chí truyền thống dù đội ngũ phóng viên đông đảo đến mấy cũng không thể cạnh tranh nổi về độ nhanh nhạy và lan tỏa thông tin.

Thứ hai là khả năng tương tác không giới hạn. Bất cứ ai cũng có thể lập một tài khoản trên mạng xã hội để kết nối, chia sẻ, làm quen với nhau theo cá nhân hoặc nhóm kín, nhóm công khai,…

Thứ ba là người dùng mạng xã hội ít chịu sự ràng buộc của các tổ chức ngoài xã hội, ngoại trừ sự tuân thủ điều khoản dịch vụ mà các ông chủ trang mạng đặt ra.
 
Những lợi thế đó khiến mạng xã hội ngày càng trở nên hấp dẫn, lôi kéo hàng triệu người tham gia. Nhưng những lợi thế đó cũng kéo theo những bất cập mà người chơi mạng xã hội phải đối mặt.

Những hạn chế của mạng xã hội

Sự phát triển của truyền thông xã hội là tất yếu trong thời đại công nghệ số.
Tuy nhiên, bên cạnh những ưu thế vượt trội, MXH cũng tiềm ẩn những hạn chế, tác động tiêu cực đến đời sống xã hội.

Đó là khả năng kiểm soát thông tin. Thông tin nhanh nhạy nhưng việc kiểm soát nó đang là vấn đề gây đau đầu các nhà chuyên môn, các cơ quan quản lí nhà nước về truyền thông đặc biệt là xử lý tin giả, tin xấu độc hại.

Đó là sự thiếu chuẩn mực văn hóa trong việc sử dụng ngôn từ, trong cách ứng xử, tương tác giữa người dùng với nhau; thói a dua, tâm lý đám đông khiến người dùng mất khả năng tự kiểm soát bản thân.

Thế giới trên MXH là ảo nhưng cái ảo đó lại phản ánh cái thật ngoài đời. Ranh giới giữa ảo và thật không tách bạch khiến người chơi khó phân biệt, niềm tin dễ bị lợi dụng. Với MXH, điều tốt lan tỏa nhanh nhưng điều xấu cũng được truyền đi với tốc độ “ánh sáng”, có khi còn kinh khủng hơn, tận hang cùng ngõ hẻm, tận tâm thức của con người.

Vậy MXH có lợi hay có hại?

Xin trích dẫn nhận định của đồng chí Võ Văn Thưởng, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương về cái lợi của MXH trong bài viết Truyền thông xã hội đối với ổn định chính trị, xã hội ở Việt Nam:

Sự tiếp cận đến từng cá nhân người dùng với tốc độ nhanh tạo ra nhiều cơ hội và lợi ích về truyền tải, tiếp nhận, chia sẻ, thông tin, tri thức; phục vụ các nhu cầu đa dạng của cộng đồng như: kết bạn, giải trí, kinh doanh, bày tỏ quan điểm, phản biện xã hội, lan tỏa những điều tốt đẹp…”.

Do tính phổ cập người dùng, MXH có thể xem là thước đo phản ứng của dư luận, thái độ của người dân nhất là trước những vấn đề lớn của đất nước. Chỉ xin nêu hai dẫn chứng về tác động của MXH đối với việc hoạch định chính sách quốc gia. Đó là việc Quốc hội quyết định hoãn thông qua Luật đặc khu hồi tháng 6 năm 2018 và mới đây nhất là tán thành quy định "nghiêm cấm điều khiển phương tiện giao thông mà trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn" trước khi biểu quyết thông qua Dự Luật phòng chống tác hại rượu, bia.

Nhìn ra thế giới, nhiều nguyên thủ quốc gia như Chủ tịch Cu ba Miguel Díaz, các TT Mỹ Barack Obama, Donald Trump, nữ Thủ tướng New Zealand Jacinda Ardern, Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi, Tổng thống Indonesia Joko Widodo, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, Thủ tướng Campuchia Hun Sen, Giáo hoàng Francis,… đều “chơi” MXH.

Các chính khách nói trên sử dụng MXH như một 'vũ khí' quan trọng trong công tác đối nội, đối ngoại của mình; là phương cách tốt nhất để tương tác với công chúng, tạo sự gần gũi với người dân, qua đó xây dựng hình ảnh thân thiện trong con mắt nhân dân.

Thông qua mạng XH, các nhà lãnh đạo kiểm chứng các chính sách, phán quyết của mình; đo được phản ứng của dư luận để kịp thời điều chỉnh đường lối và hành vi cai trị.

Bởi thế, các chính khách nói trên, không cần phải nhọc công “kéo” đám mây điện toán về mà chủ động tìm đến mạng xã hội mình thích, coi đó vừa là phương tiện truyền tải thông điệp, chính sách vừa là trải nghiệm thú vị.

Còn cái hại của MXH, cũng trong bài viết nêu trên, đồng chí Võ Văn Thưởng đã phân tích rất cặn kẽ, người viết xin không lặp lại, chỉ xin nêu một thực tế.

Hiện nay, không ít người tỏ thái độ kì thị MXH. Cụm từ MXH hay những cái tên như Facebook, Youtube,… khiến nhiều người dị ứng. Nói là nhiều nhưng những người “sợ” MXH cũng chỉ là thiểu số rất ít so với 60 triệu người dùng ở Việt Nam hiện nay.

Họ sợ vì có thể do họ thiếu kiến thức về công nghệ thông tin, không có kĩ năng sử dụng các công cụ thông tin hiện đại như điện thoại di động, máy tính, iPad, các tiện ích, phần mềm ứng dụng, …

Họ sợ vì lối tư duy bảo thủ đã thâm căn cố đế, không dám đối mặt với cái mới, với sự đổi thay chóng mặt của công nghệ thông tin. Cũng không loại trừ tư duy “sợ dân” (vì đa số người dùng MXH là dân chúng) còn ăn sâu trong tâm thức của họ.

Cho nên lực cản lớn nhất đối với sự phát triển ở thời đại công nghệ số là cách hành xử kiểu “mũ ni che tai”, nhắm mắt làm lơ, vô cảm trước dư luận xã hội.

Nhận rõ bản chất của MXH - cái lợi và cái hại của nó - dám đối mặt với cuộc chơi công nghệ số thì mới có thể phát huy được lợi thế, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của con người và xã hội, đồng thời tìm ra những giải pháp hữu hiệu - từ chế tài quản lý đến nâng cao ý thức người dùng - nhằm ngăn chặn, triệt tiêu những tác hại mà nó có thể gây ra.

Hãy nhìn vào con số 60 triệu người Việt Nam dùng MXH và vị trí thứ 4 thế giới trong việc sử dụng công cụ tìm kiếm Google để có cách tiếp cận và quản lý MXH tốt nhất, góp phần ổn định xã hội, thúc đẩy sự phát triển kinh tế, văn hóa của đất nước.

Báo chí chính thống làm gì để không bị MXH “vượt mặt”?

Rất nhiều vấn đề được đặt ra nhưng theo thiển nghĩ của người viết bài này, để báo chí chính thống có thể “chiến thắng” MXH trong cuộc cạnh tranh khốc liệt này, xin mạo muội nêu mấy điểm cần lưu ý.

Cải thiện tốc độ nhanh nhạy của thông tin. Điều này không chỉ tùy thuộc vào khả năng săn tin của phóng viên mà quan trọng hơn là cách xử lí và truyền tải thông tin của cơ quan chủ quản và cao hơn nữa.

Nâng cao chất lượng nội dung tờ báo; hàm lượng thông tin cao, hấp dẫn; tránh sa vào những tin tức nhảm nhí, câu "view" câu "like", chạy theo thị hiếu tầm thường của một bộ phận người đọc.

Nâng cao chất lượng bài viết về nội dung cũng như văn phong, đảm bảo tính chuẩn mực của ngôn ngữ báo chí – chính luận.

Nhà báo không chỉ giỏi chuyên môn nghiệp vụ mà còn phải thường xuyên trau dồi, bồi đắp nền tảng văn hóa của bản thân cũng như cái tâm trong sáng đối với nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội của mình.

Sự dễ dãi, cẩu thả và thiếu tôn trọng công chúng là cách nhanh nhất đẩy một tờ báo rời xa độc giả, thậm chí là tự hủy hoại chính mình.

19-6-2019
Nguyễn Duy Xuân

Đăng VHNA: http://vanhoanghean.com.vn/chuyen-muc-goc-nhin-van-hoa/bao-chi-va-mang-xa-hoi-trong-thoi-dai-thong-tin-so