Ngựa trong tâm thức dân gian của người Việt

Trong kho tàng di sản vật thể và phi vật thể của người Việt, ngựa là một trong những con vật mang nhiều giá trị thực dụng nhất là trong trận mạc nhưng cũng là một con vật thiêng gắn bó sâu sắc với tâm thức người Việt.

Một số nhà khoa học cho rằng ở Việt Nam, trong một số di chỉ khảo cổ như Cồn Cổ Ngựa, Mán Bạc đã tìm thấy xương cốt của loài ngựa, vì thế ngựa đã có mặt ở Việt Nam từ 5.000-6.000 năm trước. Tuy nhiên, xem lại các nguồn tư liệu khai quật thì cả hai nơi này đều chưa tìm thấy xương ngựa trong di tích. Đâu có phải di tích Cồn Cổ Ngựa là nơi liên quan đến… ngựa đâu? Địa danh Cồn Cổ Ngựa là do người đời sau đặt tên cho một cái gò giống với hình… cổ con ngựa mà thôi. Vì thế mà vấn đề con ngựa đã có mặt từ thời đồ đá hay chưa vẫn còn là câu hỏi chưa có câu trả lời.

Những tư liệu nói về ngựa sớm nhất ở Việt Nam lại là trong truyền thuyết về Thánh Gióng cưỡi ngựa sắt đánh giặc Ân vào thời Hùng Vương thứ 6. Dẹp xong giặc thì ngài lại cưỡi ngựa bay về trời. Truyền thuyết còn nói tới An Dương Vương cùng con gái Mỵ Châu, vì “Nỏ thần vô ý trao tay giặc/ nên nỗi cơ đồ đắm bể sâu” mà Mỵ Châu phải leo lên mình ngựa chạy giặc Triệu Đà.

Tư liệu khảo cổ học đã chứng minh ngựa có mặt trong thời văn hóa Đông Sơn muộn qua một số hình tượng ngựa và hoa văn, một số tượng ngựa còn được chôn trong các ngôi mộ mang phong cách Việt-Hán vào khoảng đầu Công nguyên. Trong thư tịch cổ còn ghi lại việc Mã Viện đã tận thu trống đồng Đông Sơn rồi đập bẹp ra lấy nguyên liệu đúc ngựa đồng.

Sau ngàn năm Bắc thuộc đến thời Lý mở đầu cho kỷ nguyên độc lập dân tộc. Trong nhiều cuộc chiến tranh bảo vệ chủ quyền biên giới, nhà Lý đã thu được khá nhiều “chiến lợi phẩm” là các đàn ngựa của giặc ngoại xâm thua trận. Thư tịch ghi lại: Dưới thời vua Lý, vào năm Giáp Dần, tức niên hiệu Thuận Thiên thứ năm (1014), tướng của người Man bên kia biên giới là Dương Trường Huệ và Đoàn Kính Chí đem 20 vạn người vào cướp. Châu mục châu Bình Lâm (nay là vùng Tuyên Quang) là Hoàng Ân Vinh tâu lên, vua Lý Thái Tổ sai Dực Thánh Vương đem quân đi đánh, chém đầu hàng vạn tên giặc, bắt sống nhiều ngựa không kể xiết. Vào thời điểm này, nước ta đang muốn hòa hoãn với nhà Tống, bèn đem 100 con ngựa chiến lợi phẩm của người Man vùng giáp biên giới sang biếu nhà Tống (Đại Việt sử ký toàn thư).

Trong cuộc kháng chiến chống quân Minh của Lê Lợi, hình ảnh của ngựa lại được nhắc đến với chuyện Lê Lai cứu chúa. Năm 1418, khi mới khởi nghĩa, thế giặc đang mạnh, quân ta đánh thành Tây Đô (nay là thành nhà Hồ, xã Tây Đô, tỉnh Thanh Hóa). Lê Lai đổi áo cho Lê Lợi sau đó cưỡi ngựa phi vào trận giặc xưng là “Chúa Lam Sơn” và bị bắt, xử bằng hình phạt thảm khốc. Nhờ vậy mà quân địch chủ quan, nghĩ Lê Lợi đã chết. Do đó mà quân ta được nghỉ ngơi và tập trung cho những trận đánh lớn hơn. Theo sách “Lam Sơn Thực Lục”, Lê Lợi đóng quân ở Lam Sơn. Năm Canh Tý (1420), quân Minh kéo đến vây hãm rất đông, bị nghĩa quân phục kích, chém đầu giặc khá nhiều và bắt được hơn trăm con ngựa. Năm Nhâm Dần (1422), nghĩa quân bị vây hãm bốn mặt ở núi Chí Linh, thiếu lương, chỉ ăn măng, rau, củ. Khi đó, chủ tướng Lê Lợi đã thịt cả con ngựa mình đang cưỡi cho quân lính ăn. Thế mới biết, những lúc nguy khốn vì cạn kiệt thức ăn, ngựa chiến cũng đã giúp quân sĩ tồn tại với tư cách là thực phẩm.

Năm Giáp Thìn (1424) có một trận đánh thắng lớn là trận Trà Lân, chém được nghìn đầu của giặc Phương Chính, bắt được hơn trăm con ngựa. Sau đó, Lê Lợi đã chỉnh đốn ngựa, voi và quân lính chuẩn bị đánh tiếp. Năm Bính Ngọ (1426), Lê Lợi lại bắt được 500 ngựa chiến trong trận vây hãm thành Đông Đô (Hà Nội ngày nay). Sau đó, nhà Minh đem 5 vạn quân và 1000 ngựa để ồ ạt cứu viện, lại bị chém chết 3000 tên, thu 500 ngựa trong trận Pha Lũy. Tiếp tục, tướng Liễu Thăng, Mộc Thạch đem 20 vạn quân và ba vạn ngựa chiến xâm lược, lại bị thua trận ở ải Chi Lăng, Liễu Thăng bị chém đầu, bắt được hơn 5000 ngựa chiến.

Sau những chiến công diệt ngoại xâm, quân dân nhà Lê đã thu được khá nhiều ngựa chiến và đã thành lập một đội quân binh mã (đánh nhau bằng ngựa chiến), có khi ngựa còn được mặc áo giáp sắt như thư tịch chép lại.

Bên cạnh ngựa chiến để tham gia đánh nhau, ngựa còn là món quà quý báu để ngoại giao giữa các tù trưởng với triều đình Đại Việt. Ví dụ, châu Vị Long (nay là huyện Chiêm Hóa, Tuyên Quang) dâng ngựa trắng. Có những khi triều đình Đại Việt lại ngoại giao biếu xén với phương Bắc bằng những con ngựa trắng để giữ hòa hiếu. Xe ngựa biểu hiện của sự quý phái là một trong 9 thứ vua ban (Cửu tích). Ngựa cũng là phương tiện biểu thị lễ nghi. Năm Mậu Thân (1128) vì trong nước có quốc tang nên vua cấm người trong nước cưỡi ngựa trong dịp này. Nhiều nơi trọng yếu trong Kinh đô như các cửa Hoàng Thành, như cửa Đại Hưng (Cửa Nam ngày nay) còn có tấm bia ghi rõ chữ “Hạ Mã” để ai qua đó cũng phải xuống dắt ngựa.

Vào thời Lý, người Việt đã sở hữu một đàn ngựa chiến khá đông, đã có đội quân kỵ binh hùng mạnh vào loại nhất nhì các quốc gia Đông Nam Á bấy giờ. Người Việt đã gắn bó với ngựa, biết phân biệt ngựa tốt. Theo đó, ngựa quý phải là ngựa trắng, ngựa có chín hồng mao như sử sách ghi lại. Ngựa còn được tôn lên làm thần Bạch Mã (ngựa trắng), được thờ ở đền Bạch Mã nay vẫn còn ở phố Hàng Buồm, Hà Nội.

Trong các đền chùa ở ta vào thời Lê-Mạc, có hình ảnh loài ngựa có cánh được trang trí trên đồ gốm, trên gạch. Vốn là một động vật được coi là nhanh nhẹn, lại được nhân quần chắp cho đôi cánh, thì đúng là “phi như bay” mà nhiều dân tộc coi ngựa là biểu tượng của tia sáng.

Đôi khi, người xưa còn vẽ những con long mã có đầu rồng, mình và vó ngựa. Long Mã chính là một loại ngựa thần, hình thù như con rồng, trên lưng lại đội bản đồ (hà đồ lạc thư) mà bản đồ đó chính là sách quý mệnh trời để trị vì thiên hạ. Theo tâm thức dân gian của người Việt, long mã chính là hóa thân của một con vật trong tứ linh (long, lân, quy, phượng). Đó là con lân, có mặt trên đỉnh cột của nghi môn, đầu góc mái, các mảng chạm trổ đình chùa. Đặc biệt, những con long mã thường chiếm vị trí trung tâm của nhang án có niên đại vào thế kỷ XVIII, XIX. Có thể hình dung diện mạo của một con long mã như sau: đầu rồng với chi tiết mắt quỷ, miệng lang, sừng nai, tai thú, trán lạc đà, cổ rắn, thân thú, chân hươu, móng ngựa, đuôi bò. Dẫu thể hiện bằng ngôn ngữ tạo hình khác nhau ít nhiều, nhưng con long mã nào cũng phải có nét dễ nhận thấy của ngựa.

Ngựa còn được người Việt thờ trong những bức tranh giấy thờ cặp ngựa hồng, ngựa trắng. Vào trong các ngôi đình, người ta còn thấy những tượng ngựa gỗ đang đứng trên 4 bánh xe bày trong gian tiền tế. Chưa kể trong nhiều ngôi đình còn có tượng ngựa đá bày giữa sân trông khá oai nghiêm.

Trong quan niệm về thế giới tâm linh sau khi quá cố, trước đây những ông Quận Công triều Lê Trung Hưng thường xây cho mình những lăng đá. Trong khuôn viên lăng phải có ngựa đá đôi con, quan hầu bằng đá cũng đôi vị. Những lăng đá, ngựa đá đẹp nhất vẫn còn y nguyên như hồi mới tạc, thường thấy ở huyện Hiệp Hòa, Bắc Giang (nay là Bắc Ninh)./.

GS.TS Trịnh Sinh (https://nguoihanoi.vn/ngua-trong-tam-thuc-dan-gian-cua-nguoi-viet-97346.html)