Nguyễn Duy Xuân

Đánh giá về vai trò báo chí của Phan Châu Trinh, cụ Huỳnh Thúc Kháng – một nhân vật lớn của phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX – đã có nhận định rất đáng chú ý trên tờ Tiếng Dân năm 1933. Cụ Huỳnh cho rằng lâu nay người ta thường nhắc đến các bài điều trần, diễn thuyết của Phan Châu Trinh mà quên mất rằng ông “chính là một nhà báo xuất sắc trước 25 năm kia”.

Lâu nay, khi nói đến “Đề cương về văn hóa Việt Nam” (1943) của Đảng Cộng sản Đông Dương, người ta thường đồng thời nói đến Hội Văn hóa cứu quốc Việt Nam (1943 - 1948). Đầu năm 2023 đã có những cuộc kỷ niệm, hội thảo nhân 80 năm “Đề cương về văn hóa Việt Nam”. Thế nhưng chưa nghe nói dự định một hội thảo hay kỷ niệm 80 năm Hội Văn hóa cứu quốc Việt Nam.
 

Tại phần một, tôi đã nhắc đến một số tên tuổi: Xuân Diệu, Hoàng Trung Thông (thơ), Đoàn Chuẩn, Trịnh Công Sơn (nhạc) với chung một ý là các vị này đương nhiên là những người có tài, nổi lên trên mặt bằng văn nghệ chung. Nhưng không thể như lâu nay gần như vẫn được mặc định là những tài năng kiệt xuất, lấn át tất cả. Thậm chí, theo tôi, họ cần được xếp sau, xếp dưới nhiều tài năng khác với những thành tựu và cống hiến lớn hơn họ nhiều.
 

Lâu nay, có 2 sự nhầm lẫn về bài thơ “Tình già” – được xem là tác phẩm mở đường cho Thơ mới, của học giả, nhà thơ, nhà báo Phan Khôi.
 

Bây giờ thì lão đã ngấm cái giá phải trả của sự tự do mà lão giành được. Chốn quan trường thì hết đất dụng võ. Cái thân xác vốn khiêm tốn về độ dài và chiều rộng, đã thế lâu nay lại thiếu bàn tay phụ nữ chăm chút nên càng sọp hẳn đi. Cái khuôn mặt choắt lại chỉ còn rặt những nếp nhăn ngang dọc.

Nói về thành tựu của văn xuôi Việt Nam đầu thế kỉ XX, lâu nay, các nhà nghiên cứu văn học sử thường nhấn mạnh đến những cách tân lớn về chữ viết, về thể loại, về phương pháp sáng tác, về ngôn ngữ, những đổi mới trong quan niệm về nghệ thuật, về con người…

Lâu nay, dư luận vẫn râm ran câu chuyện giám mục Bá Đa Lộc từng đưa vua Gia Long chạy trốn trong rừng sâu, để khỏi mất mạng nếu chẳng may rơi vào tay quân Tây Sơn (năm 1777), đã dấy lên nhiều nghi vấn trong lịch sử.