Nhà báo Phan Châu Trinh
- Chủ nhật - 28/06/2026 21:07
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Đánh giá về vai trò báo chí của Phan Châu Trinh, cụ Huỳnh Thúc Kháng – một nhân vật lớn của phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX – đã có nhận định rất đáng chú ý trên tờ Tiếng Dân năm 1933. Cụ Huỳnh cho rằng lâu nay người ta thường nhắc đến các bài điều trần, diễn thuyết của Phan Châu Trinh mà quên mất rằng ông “chính là một nhà báo xuất sắc trước 25 năm kia”.
Trong lịch sử cách mạng Việt Nam đầu thế kỷ XX, Phan Châu Trinh (Phan Chu Trinh) thường được biết đến trước hết như một nhà yêu nước, một nhà cải cách với khát vọng canh tân đất nước. Tuy nhiên, nhìn từ góc độ khác, ông còn là một nhà báo tiên phong – người đã sớm nhận ra sức mạnh của ngòi bút trong việc thức tỉnh dân trí, cổ vũ dân quyền và mở đường cho những chuyển biến xã hội sâu sắc.
Tuy chỉ đảm nhiệm vai trò chủ bút tờ Đại Việt Tân báo trong một thời gian ngắn nhưng ông đã có nhiều bài báo thể hiện quan điểm nói trên của mình, đặc biệt là bài xã luận “Hiện trạng vấn đề” đăng trên Đại Việt Tân báo số 135 (cuối tháng 12/1907), mang ý nghĩa đặc biệt, có thể xem là một cột mốc tiêu biểu cho tư duy báo chí và tư tưởng của ông.
Trước hết, xin lướt qua một số thông tin về tờ Đại Việt Tân báo(1).
Năm 1905, ông Alfred- Ernest Babut – thành viên của đảng Xã Hội Pháp (SFIO), có lập trường thiên tả, được mật vụ Pháp coi là “phần tử nguy hiểm nhất Đông Dương” - đứng tên làm chủ nhiệm tờ báo có tên đầy đủ là L’Annam - Đại Việt Tân Báo. Đại Việt Tân báo hoạt động được ba năm, từ tháng 5/1905 đến tháng 5/1908 thì bị chính quyền thực dân đình bản.
Đại Việt Tân báo là báo tư nhân đầu tiên ở Hà Nội in bằng chữ Quốc ngữ kèm thêm một phần chữ Nho. Trụ sở báo đặt ở số 90 phố Hàng Mã, chủ bút là ông Đào Nguyên Phổ (1861 - 1908), một nhà yêu nước, nhà giáo dục và nhà báo nổi bật trong phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục. Tờ báo này đã đăng những bài xã luận đầu tiên của Phan Châu Trinh. Sau khi biết đến đường lối tranh đấu ôn hòa của Phan Châu Trinh, Babut đã mời ông về làm chủ bút từ giữa năm 1907. Đại Việt Tân báo trở thành cơ quan ngôn luận không chính thức của Đông Kinh Nghĩa thục.
Trong bối cảnh xã hội Việt Nam đang chìm trong ách đô hộ của thực dân, báo chí Quốc ngữ còn non trẻ, việc một trí thức như Phan Châu Trinh tham gia dẫn dắt một tờ báo tư nhân không chỉ là hành động dũng cảm mà còn thể hiện tầm nhìn chiến lược. Ông hiểu rằng, muốn thay đổi xã hội, trước hết phải thay đổi nhận thức mà báo chí chính là con đường nhanh nhất để lan tỏa tư tưởng đến đông đảo quần chúng.
Bài xã luận “Hiện trạng vấn đề” đăng trên Đại Việt Tân báo cuối năm 1907 có thể xem là một cột mốc tiêu biểu cho tư duy báo chí và tư tưởng của Phan Châu Trinh. Không chỉ đơn thuần phản ánh thực trạng đất nước, bài báo còn đặt ra những vấn đề cốt lõi: vì sao dân tộc rơi vào cảnh yếu hèn, vì sao người dân chưa có ý thức về quyền lợi của mình, và con đường nào để thoát khỏi tình trạng ấy. Với lối lập luận chặt chẽ, ngôn từ giản dị nhưng giàu sức thuyết phục, Phan Châu Trinh đã đưa báo chí vượt khỏi khuôn khổ thông tin đơn thuần, trở thành một diễn đàn tư tưởng.
Điều đặc biệt trong ngòi bút của Phan Châu Trinh là tinh thần khai sáng. Ông không chủ trương bạo động, cũng không đặt niềm tin vào sự cầu viện bên ngoài, mà kiên trì với con đường “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh”.
Kết thúc bài xã luận “Hiện trạng vấn đề”, Phan Châu Trinh nhấn mạnh: “Những sự giải thoát của chúng ta là nằm chủ yếu trong sự học hành, mở mang trí tuệ, tức là Chi bằng học - không chi bằng cái học cả”. Đó là quan niệm cơ bản của tư tưởng Phan Châu Trinh, là lời kêu gọi thống thiết của ông gửi đồng bào Việt Nam. Tư tưởng “Chi bằng học” không chỉ là một khẩu hiệu giáo dục, mà còn là một triết lý chính trị – xã hội sâu sắc. Theo ông, công cuộc giải phóng dân tộc không thể chỉ đến từ những biến động chính trị nhất thời, mà phải bắt nguồn từ sự thay đổi căn bản trong nhận thức và trình độ của mỗi người dân.
Quan điểm này cho thấy Phan Châu Trinh đã sớm nhận ra vai trò trung tâm của tri thức trong tiến trình hiện đại hóa đất nước. Khi ông kêu gọi “mở mang trí tuệ”, đó cũng là lời kêu gọi xây dựng một xã hội học tập, biết suy nghĩ độc lập, biết đặt câu hỏi và biết đòi hỏi quyền lợi chính đáng. Báo chí, trong tay ông, trở thành công cụ để gieo những hạt giống tư duy mới vào lòng xã hội.
Đánh giá về vai trò báo chí của Phan Châu Trinh, cụ Huỳnh Thúc Kháng – một nhân vật lớn của phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX – đã có nhận định rất đáng chú ý trên tờ Tiếng Dân năm 1933. Cụ Huỳnh cho rằng lâu nay người ta thường nhắc đến các bài điều trần, diễn thuyết của Phan Châu Trinh mà quên mất rằng ông “chính là một nhà báo xuất sắc trước 25 năm kia”. Đặc biệt, bài “Hiện trạng vấn đề” được đánh giá là “một bài luận thời cuộc rất xuất sắc trong báo giới ta”(2).
Nhận định này không chỉ là sự ghi nhận cá nhân, mà còn phản ánh một sự thật: báo chí Việt Nam hiện đại đã hình thành từ rất sớm, và ngay từ buổi đầu đã gắn liền với những trí thức lớn có tầm nhìn cải cách. Phan Châu Trinh chính là một trong những người đặt nền móng cho truyền thống báo chí dấn thân – nơi người cầm bút không đứng ngoài thời cuộc, mà trực tiếp tham gia vào việc định hình tư tưởng xã hội.
Ngày nay, khi nhìn lại, có thể thấy tư tưởng báo chí của Phan Châu Trinh vẫn còn nguyên giá trị. Trong một thế giới đầy biến động, khi thông tin tràn ngập nhưng không phải lúc nào cũng đi kèm với tri thức, lời nhắc “Chi bằng học” càng trở nên thiết tha. Nó không chỉ dành cho một dân tộc đang tìm con đường giải phóng trong bối cảnh những năm đầu thế kỷ XX, mà còn là lời cảnh tỉnh cho mọi thời đại: muốn tiến bộ, không có con đường nào khác ngoài học tập, khai sáng và nâng cao dân trí.
Vì vậy, nhìn nhận Phan Châu Trinh như một nhà báo không chỉ để hoàn thiện chân dung lịch sử của ông, mà còn giúp chúng ta hiểu rõ hơn về vai trò của báo chí trong hành trình đấu tranh giải phóng dân tộc và phát triển đất nước. Đó là hành trình mà ngòi bút, khi gắn với trách nhiệm xã hội và khát vọng khai sáng, có thể trở thành một lực lượng mạnh mẽ không kém bất kỳ hình thức đấu tranh nào khác.
Mai Anh
Nguồn tham khảo:
(1) https://baodanang.vn/ernest-babut-nha-bao-phap-voi-cach-mang-viet-nam-3233571.html
(2) https://tuoitre.vn/babut-nha-bao-phap-dan-than-vi-viet-nam-966930.htm
Đăng Tạp chí Nhà báo & Cuộc sống, số tháng 6/2026.